6 Οκτ 2008

Η ΔΙΑΚΡΙΤΙΚΗ ΓΟΗΤΕΙΑ ΤΩΝ ΚΡΙΤΙΚΩΝ

Aν παρουσιαζόταν ένας αθλητής με το ύφος επιταχύνσεως του Michael Johnson ή τη χορευτική σάρωση του Muhammad Ali, ουδείς θα ενδιαφερόταν για τη σύμπτωση των τρόπων, όσο, τουλάχιστον, θα ενδιαφερόταν για τη θέση του στην κατάταξη. Αν τα χρυσά μετάλλια και οι παγκόσμιες επιδόσεις επιτυγχάνονταν, ο διάδοχος θα διεκδικούσε επάξια τη θέση του στο πάνθεον των σπουδαίων αθλητών, κι ας θύμιζε άλλες, περασμένες δόξες. Όμως στα ποιητικά δε συγχωρούνται οι ομοιότητες.

Βρισκόμαστε στα 2144. Τα λογοτεχνικά περιοδικά της Ελλάδας (το Κέντρο, η Έλξη κ.λ.π.) φιλοξενούν απαξάπαντα το ποίημα και την είδηση: βρέθηκε νέο χειρόγραφο ποίημα της Κικής Δημουλά. Γόνος φιλικής οικογένειας της μεγάλης ποιήτριας ανακάλυψε σε μια λησμονημένη οικογενειακή κασέλα μια κιτρινισμένη από την πολυκαιρία σελίδα, και προς έκπληξή της διαπίστωσε ότι περιέχει (από το ίδιο το χέρι της ποιήτριας) ένα άγνωστο ως τώρα ποίημα.

Εδώ. Πάνω στο τζάμι του χνώτου σου
περιφέρω με στ’ αρχικά της ανάμνησης
πώς κοίταξα αγχωμένη στον καθρέφτη
αν ήμουν χτενισμένη όταν με πρόσεξες
ή αν δαγκώνεται η μάνα μου ντροπή.

Εδώ. Κι αν είναι προϋπόθεση
να κοιμηθώ μια μονιμότητα του ύπνου
για να ξυπνήσεις
βαλ’ το καλά στην απουσία σου:
εμένα θάνατος
δε με ξαναπαντρεύει.

Εδώ. Ρούπι δεν το κουνάω
απ' το παράθυρο.
Δεν αστειεύομαι. Θα ’ρθείς.

Oι κριτικοί της εποχής λιβανίζουν με τη ζέση των εγκωμιαστικών τους σχολίων το γραφτό. Και τότε, η ανακαλύψασα Κική Ηδμουλά, αποκαλύπτει τη σκηνοθεσία της: το γραφτό είναι δικό της. Προμηθεύτηκε χαρτί του εικοστού πρώτου αιώνα (αναμφισβήτητο το μύρο του ορυκτέλαιου εντός της κυτταρίνης) και έστρωσε πλαστό ονοματοσέντονο, ίνα αποδείξει πως κακώς ηγνοήθη προκλητικώς επί έτη και έτη από την επίσημη κριτική, καθότι και η ίδια (ως η πλάνη και η βρώση των κριτικών απέδειξε) τυγχάνει ποιήτρια ολκής. Μόλις οι κριτικοί μαθαίνουν την αλήθεια, απαξιώνουν την Ηδμουλά βαναύσως, καίνε τα περιοδικά στο Σύνταγμα και αστεΐζονται σε βάρος της μετά ευφάνταστων μιγμάτων δηλητηρίων.

Η παραπάνω ιστοριούλα, οφείλω να ομολογήσω, δεν είναι δική μου (μόνο το ποίημα είναι δικό μου, το οποίο συναρμολόγησα αφενός για τις ανάγκες του άρθρου, αφετέρου για πλάκα). Ευρίσκεται ελαφρώς παραλλαγμένη στο δοκίμιο Ποίηση και Παραποίηση του Ευάγγελου Παπανούτσου: Η Κική Ηδμουλά είναι ο John Shmarb, το χειρόγραφο δεν περιέχει ποίημα αλλά μια άγνωστη συμφωνία του Brahms- κατά τα λοιπά, ψιλοταΐδια. Ας δούμε, τώρα, πώς αποτιμάται η κατάσταση από τον Παπανούτσο: Το λάθος του [του Shmarb], βαρύ και ανεπανόρθωτο, είναι ότι αντί να αφήσει ελεύθερη την προσωπικότητά του (το αίσθημα, τη φαντασία, το νου του) να εκφραστεί μουσικά με το δικό της τρόπο, και με τη δική της καλλιτεχνική ευθύνη, ο ίδιος την υποδούλωσε στο πνεύμα και στην τεχνική, στην προσωπικότητα ενός άλλου. Και έτσι ακρωτηρίασε το τάλαντό του που, αν το εκτιμούσε και το σεβότανε πραγματικά, αυτό θα τον οδηγούσε όχι στην παραποίηση, αλλά στην αυθεντική, στη γνήσια δημιουργία.

Επί του ζητήματος αυτού, διακατέχομαι εκ νέου από μια σκέψη και μιαν έξαψη, να διατυπώσω ορισμένες αγνοημένες, κατά την άποψή μου, συνιστώσες.

Πόσο εύκολο είναι να μιμηθεί κανείς τα εκφραστικά μέσα των αναγνωρισμένων δημιουργών, παράγοντας έργο που οι επαΐοντες-κριτικοί αδυνατούν να αντιληφθούν ότι δεν είναι το τέκνο της ποίησης (και άρα των αναγνωρισμένων δημιουργών) αλλά το τέκνο της παραποίησης (των τυχάρπαστων Shmarbs και Ηδμουλάδων);

Αν στο άνω ερώτημα η απάντηση κείται εγγύτερα στο εύκολο, τότε μήπως η αξία της ποιητικής της Δημουλά, π.χ., δεν έγκειται στο νόημα του ποιήματος (τα γνωστά: η αγωνία του θανάτου, το σχιζοειδές του έρωτος, το σηψαιμικόν του διλήμματος, η ανία της επαναλήψεως, το σφυροκόπημα της απουσίας), αλλά στην ευρεσιτεχνία μιας μανιέρας (επιτυχής αναμόχλευση της σωματοποίησης εννοιών, της αναρχικής χρήσης των μερών του λόγου και της «μικτής» γλώσσας, καθώς λεν οι φιλόλογοι, δηλαδή της χρήσης εκφράσεων της «χυδαιότερης» γλωσσικά καθημερινότητας) που διασφαλίζει τη συγκίνηση του αναγνώστη;

Πώς είναι δυνατόν η αποτίμηση ενός έργου από μέρους του κριτικού (ή και του οιουδήποτε for that matter) να σχετίζεται στο ελάχιστο με τη γνώση του ονόματος του δημιουργού; Είναι δυνατόν ένα έργο να είναι μεγαλειώδες αν και μόνο αν αποδίδεται σε συγκεκριμένο δημιουργό; Είναι δυνατόν η προκαλούμενη ψυχική ανάταση από το ποίημα ή τη μελωδική γραμμή να διαφοροποιείται εκ της γνώσεως του ονόματος του δημιουργού;


Αν η αξία του μεγαλόσχημου ονόματος κείται πολύ πέρα μιας ήσσονος σημασίας μανιέρας (αν δεχθούμε ότι το προβάδισμα της γνήσιας Ποιήσεως δίδει η κατάθεση ψυχής και όχι τα, απαραίτητα μεν, αλλά δευτερευούσης σημασίας ιδιαίτερα εκφραστικά μέσα, τα οποία καθίστανται, ενδεχομένως, ευκόλως αντικείμενα μιμήσεως), τότε δε θα αναμέναμε και την εύκολη αναγνώριση, από μέρους του επαΐοντος, του προϊόντος της Ποιήσεως από το προϊόν της παραποίησης;

Γνωρίζει κανείς το ακριβές γεωγραφικό μήκος και πλάτος της περιοχής όπου συναντώνται (αλλά δεν επιπροβάλλονται) τα στρατόπεδα της φθηνής απομίμησης και της υγιούς επιρροής;

Ποία η αμαρτία όποιου τέρπεται αδιαφορώντας για την ακολουθηθείσα συνταγή;

Εγώ το παραδέχομαι. Διαβάζω Αλλού αλλού να κοιτάζω και κατάματα να σε βρω και σκέφτομαι «Ελύτης». Όμως δεν είναι δικό του. Είναι της Ιουλίτας Ηλιοπούλου. Και δε μου καίγεται καρφί. Την υπόκλιση, βέβαια, τη φυλάγω για τον ίδιο. Γιατί; Όχι γιατί η λατρεία της φύσης και η ελληνοπρέπεια (ούτε καν η μεταφυσική του φωτός) συνιστούν «νέα νοήματα»-αλλά γιατί τη ρημάδα τη μανιέρα, όπως και να το κάνουμε, είναι τραγικά δυσκολότερο να την επινοήσεις από το να την ακολουθήσεις.

Πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Ποιείν.

10 σχόλια:

Φαιδρα Φις είπε...

θα ξεκινήσω από κάτι που φαίνεται ίσως απλοϊκό,
λένε πως κάποια ζευγάρια με τον καιρό τείνουν να ομοιάσουν όχι μόνο στα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά,αλλά και στα εσώτερα,
δηλαδή στο ήθος,στα ψυχικά,στη στάση ζωής,στη θέαση του κόσμου και αλλού...
και αυτό είναι κάτι που το βλέπει κανείς,
εγώ από την άλλη,το έχω και διαπιστώσει.
στηριγμένη σ'αυτό-μπορεί να κριθεί και ως αβάσιμο και δέχομαι τον υποκειμενισμό του-
λέω πως κάποιος που "παντρεύεται" την ποίηση με την έννοια της δέσμευσης και της ευθύνης απέναντί της,παντρεύεται κατά κάποιο τρόπο και τους ποιητές που αγαπά,
όσο τους διαβάζει,όσο εμβαθύνει στις φραστικές συνέπειες και συντριβές τους,
τόσο καθίσταται αβίαστος και ευκολότερος ο επηρεασμός του απ'αυτές,
αν προχωρήσουμε και παρακάτω,αντιλαμβανόμαστε και το μέγεθος της επιρροής σε θέματα ψυχής,βίου εσωτερικού,συναισθήματος και ποιητικού ύφους και ήθους,
αναγνωρίζοντας το δεσμευτικό αυτής της ιστορίας,
-υπάρχει εννοώ η πιθανότητα του εγκλωβισμού και άρα της ανελευθερίας,μέσα σε πλαίσια ειδικού χαρακτήρα ποιητών και ποιημάτων τους-,
θα πω ότι χρειάζεται η ωριμότητα της παιδείας,της βαθύτερης παιδείας,
ώστε η πνευματική αυτο-εποπτεία να είναι μεστή και να καταδεικνύεται μέσα από ένα καινούριο έργο,
αν η επιρροή είναι καλή,αν μπορείς να τη διαχειριστείς,να τη συγκροτήσεις μάλλον,
χωρίς να προκύψει μαρασμός των λέξεων,μέσω του άκαρπου και ανόητου-κατά τη γνώμη μου-μιμητισμού,
σημαίνει πως οι συνθήκες που ωρίμασε μέσα σου ένα έργο,ανταποκρίθηκαν σε κάποιου τύπου γέννηση.
ωστόσο τα ψευδοποιήματα και οι ψευδοποιητές,κοινοποιώντας οι ίδιοι ένεκα αφέλειας τον "επαρχιακό" μανιερισμό τους και περιφέροντάς τον επί ματαίω,
δεν ενοχλούν και κανέναν,
ποιον να πειράξει ένα νεφέλωμα άγονης αγκύλωσης ανακύκλωσης του φαύλου κι εκφορικού δράματος?
σαφώς το αυθεντικό και το παρωχημένο-ψευδοποίημα τα χωρίζει μια καταφανής άβυσσος,
η απαγκίστρωση λοιπόν είναι και θέμα συνειδητής επιλογής ασχέτως αν κάποτε ξεκίνησες να γράφεις συνειδητά ή υποσυνείδητα ακολουθώντας μια ποιητική σου αγάπη,
κλείνοντας το σχοινοτενές σχόλιο-επιτέλους!-με μεγάλη χαρά θα παραθέσω ένα απόσπασμα από την Εκπνοή του Δημήτρη Δημητριάδη:
"σαν κάτι που χρειάζεται να γίνει πιο αντιληπτό απ'όσο έχει γίνει αλλά ποτέ δεν θα μπορέσει να γίνει τόσο αντιληπτό ποτέ όσο χρειάζεται ποτέ όσο το αξίζει ώστε να μη χρειάζεται ποτέ να γίνει αντιληπτό να είναι τόσο αντιληπτό ώστε να μη χρειάζεται να του αξίζει τίποτε πιο πολύ αλλά και δεν χρειάζεται πολλά ούτε πολλά και του αξίζουν τίποτε δεν χρειάζεται και δεν αξίζει τίποτε όπως μια λέξη μια λέξη που δεν είναι λέξη κι ας μην είναι όμως λέγεται λέξη που ποτέ δεν έχει γίνει λέξη αλλά είναι νωρίς να λέει κι αν κάποτε την πει κανείς δεν είναι αυτή αυτό που λέγεται η λέξη αλλά είναι η λέξη που δεν λέει αυτό που λέει είναι τόσο λεπτό τόσο στενό τίποτε δεν το πιάνει δεν μπορεί μια σχισμή που διασχίζεται από το αοράτως την διασχίζει το αθέατο μια σχισμή ανάμεσα στο πάνω και στο κάτω τόσο λεπτή όσο και το πάνω και το κάτω όταν σφραγίζονται έρχεται από την άλλη άκρη αθέατο φτάνει στην άλλη άκρη αθέατο δεν είναι λέξη φτάνει ανάμεσα στο πάνω και στο κάτω η σχισμή πριν να σφραγιστεί τη διασχίζει και σφραγίζεται"

έτσι είναι οι συγγένειες Δημήτρη μου
και δη οι εκλεκτικές
θα τις υποστείς...
φιλιά φιλιά

kyriaz είπε...

Τέτοια δοκίμια αξίζει να αναρτώνται και δυο και τρεις φορές-να το ξαναπώ;υπέροχο...

Περιένω κι άλλα τέτοια ερεθιστικά.

Και για να σου δώσω μιαν αφορμή κοίτα εδώ...http://tovima.dolnet.gr/print_article.php?e=B&f=15478&m=S01&aa=1

Περιμένω ν' αστράψεις και να βροντήσεις...

Fuji είπε...

Κι εγώ με τη σειρά μου θα ξαναπώ πως ο Παπανούτσος βρήκε με σένα το δάσκαλό του!!!!
Δεδομένου ότι η ποίησή σου μα και η κρυστάλλινη και αιχμηρή σου σκέψη λειτουργούν κατά τρόπο συμπληρωματικό θεωρώ επιβεβλημένη τη συστηματική ενασχόλησή σου με το δοκίμιο.
Εύγε,Δημήτριε!!!

Churchwarden είπε...

Xάριτα,

φοβούμαι ότι στην πράξη οι "εκλεκτικές" συγγένειες είναι δύσκολο να διαγνωσθούν ως τέτοιες και όχι ως φθηνές απομιμήσεις. Αυτό, άλλωστε, προσπάθησα να εξηγήσω στο κείμενό μου.

Γιάννη,

για την κατάντια ευθύνεται η νωθρότητα των πολλών και όχι το έγκλημα των λίγων. Κοινώς, εσύ φταις. Εγώ. Ο Σολδάτος. Όλοι όσοι διαφωνούν αλλά δεν έχουν επιτύχει την επιβολή της πλειοψηφικής διαφωνίας τους.

Fuji,

κάνα κειμενάκι το γράφω που και που. Επειδή δε μου το δημοσιεύουν αλλού, το στέλνω στο Ποιείν και το δικαιώνω.

Σας ευχαριστώ όλους από καρδιάς για τα σχόλιά σας.

Φαιδρα Φις είπε...

εσύ Δημήτρη μου τον ποιητικό εαυτό σου δεν τον βρήκες,
τον είχες ανέκαθεν,εκ γενετής,
τι να φοβηθείς λοιπόν?
εγώ φοβάμαι τη μετριοφροσύνη σου...
-αναφέρομαι στην απάντησή σου στο σχόλιο της fouji-,
άσε που πιστεύω πως τέτοια κείμενα είναι δικαιωμένα από το δημιουργό τους πολύ πριν την αναγνώρισή τους από "ειδικούς" και κριτικούς των οποίων η γοητεία ενίοτε υπάρχει και ως αδιάκριτη...

χαίρε Ποιητή!

Churchwarden είπε...

Πού την είδες τη μετριοφροσύνη, καλή μου Χάριτα; Πρόκειται για μασίφ αληθείας απάντηση στη Fuji. Με ποια από τα παρακάτω διαφωνείς:

Α) Ότι γράφω κείμενα;

Β) Ότι επειδή δε μπορώ να τα δημοσιεύσω αλλού, τα στέλνω στο Ποιείν (το οποίο μου τα δημοσιεύει);

Γ) Ότι δικαιώνω το Ποιείν;

Ίσα ίσα που, αντί για μετριόφρων, μάλλον αλαζόνας προκύπτω εκ των δηλώσεών μου. Γι' αυτό να μη με επαινείς. Κακά λόγια, μόνο, να μου λες ... :)

Την καλημέρα μου, καλή μου φίλη.

Φαιδρα Φις είπε...

μη με παρεξηγείς,
είναι το ένστικτο της αυτοσυντήρησης που με
καταπιέζει αυτή την εποχή...
να εξαιρέσεις και τη μη κυριολεξία μου...

σε φιλώ αγαπημένε

Churchwarden είπε...

Nα σε παρεξηγήσω, Χάριτα;

Αστειεύομαι απλώς. Σου έβαλα και χαμογελάκι για να το καταλάβεις. Δεν το είδες;

Το ένστικτο της αυτοσυντήρησης είναι η αισιοδοξία. Σου την προτείνω γιατί θέλω να είσαι καλά.

Pipe Smoker είπε...

Θυμάσαι που είχες γράψει κάποιες παρατηρήσεις επί του φουμαροκαπνοσυριγγισμού στο Rings of Smoke Through the Trees? E, λοιπόν, ήρθε ο καιρός να σου πω ότι με είχες δικαιώσει με τη φωτογραφία της churchwarden που είχες βάλει σε εκείνο το post. ΝΟΥΓΚΟΥ.

Πέρα από την πλάκα, φίλε μου, ο βαθμός ταυτίσης είναι έως και ανησυχητικός:

"αλλά γιατί τη ρημάδα τη μανιέρα, όπως και να το κάνουμε, είναι τραγικά δυσκολότερο να την επινοήσεις από το να την ακολουθήσεις"

Είναι κάτι περισσότερο από το Ironman μέσα στη βροχή. Τα αυτονόητα μαζεύτηκαν πολλά.

Smoke in peace.

Churchwarden είπε...

Nα πω την ιστορία με τον Ironman. Έχει ενδιαφέρον.

Μπατσί Άνδρου. Θερινός κινηματογράφος. Ironman. Κάποια στιγμή αρχίζει να βρέχει. Όλοι πηγαίνουν στις στεγασμένες θέσεις. Εγώ κι ο Pipes πάμε πρώτη σειρά-αστέγαστη. Παρακολουθούμε ήσυχοι από φωνές, ομιλίες, καφρίλες. Η βροχή σταματά.